در نشست “رسانه، منابع نامعتبر و اخبار جعلی” چه گذشت؟

نشست تخصصیِ “رسانه، منابع نامعتبر و اخبار جعلی” با حضور کارشناسان و اهالی رسانه در دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه ها برگزار شد.

مریم سلیمی، مدرس دانشگاه، غلامرضا فلسفی، کارشناس دفتر تالیف کتاب‌های درسی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی و حسین امامی، نایب رئیس انجمن متخصصان روابط عمومی در این نشست به ارائه تعاریفی از اخبار جعلی، چگونگی انتشار، کارکردها و بیان راه کارهایی برای بازشناسی این اخبار از اخبار مستند پرداختند.

حسین امامی، روشنی، جامعیت و صحت خبر را سه اصل اولیه خبرنویسی عنوان کرد و افزود: در حوزه سیاسی یکی از مسائلی که منجر به افزایش اخبار جعلی می‌شود کیفیت صحبت‌های سیاستمدار است و نمونه‌اش ترامپ است که شیوه صحبت کردنش منجر به افزایش درصد اخبار جعلی از آن می‌شود. اخبار جعلی که روز به روز گسترده‌تر می‌شوند؛ می‌تواند به آزادی بیان لطمه بزند و حتی حجم بالای اخبار جعلی به عنوان حملات سایبری تلقی می‌شود. پدافند غیرعامل سازمان‌ها یکی از وظایفشان پیگیری همین اخبار جعلی است.

امامی تولیدکنندگان اخبار جعلی را به 2 بخش تقسیم کرد و گفت: گروهی که این کار را عامدانه انجام می‌دهند و گروهی که کارشان عامدانه نیست؛ کسانی که این کار را عامدانه انجام می‌دهند یا در پی بهره‌برداری سیاسی‌اند یا بهره‌برداری اقتصادی یا طنز و سرگرمی. آن بخش که غیرعامدانه است نیز یا در اثر اشتباه رسانه شکل می‌گیرد یا اشتباه خبرنگار.

او ادامه داد: در کشور خودمان تولید اخبار جعلی امری ریشه‌دار است و به فرهنگ‌مان برمی‌گردد. ساختن شایعه در تاکسی و صف نانوایی برای ما چیز غریبی نیست. به اعتقاد من شبکه‌های مجازی هم در این میان تقصیری ندارند. وقتی منبع اصلی به موقع و دقیق اطلاع‌رسانی نمی‌کند، مردم به دنبال اخبار غیررسمی می‌روند.

امامی افزود: تکذیب اخبار جعلی نیز کار بسیار سختی است و دروغ هر چه بزرگ تر باشد، باورپذیری‌اش بیشتر است و در این میان کار روابط عمومی‌های سازمان‌ها برای تکذیب اخبار جعلی سخت و سخت تر می‌شود. ما در شبکه‌های اجتماعی دروازه‌بانی خبر نداریم. برخلاف رسانه‌های رسمی که در آن‌ها هر خبر از لایه‌های مختلفی عبور می‌کند تا به مرحله انتشار برسد. همچنین هویت‌های جعلی در شبکه‌های اجتماعی بسیار مرسوم است و سرعت بالای انتشار خبر نیز در افزایش حجم شایعه و اخبار جعلی موثر است.

مریم سلیمی دیگر سخنران این نشست تخصصی با اشاره به نقل‌قولی از چرچیل «تا حقیقت بخواهد شلوار خود را بالا بکشد، دروغ دنیا را فتح کرده است» به سخنی از هیلاری کلینتون، نامزد دوره اخیر انتخابات ریاست جمهوری ایالات متحده اشاره کرد که گفته بود: «داستان‌سازی و فریبکاری و اخبار جعلی در فیس‌بوک به شکست من در انتخابات کمک کرد» و جواب مارک زاکربرگ که گفته بود «دیوانگی است اگر تصور کنیم در فیس‌بوک می‌توان اخبار جعلی پیدا کرد» اما در نهایت ناچار شد از شرکت‌هایی بخواهد که اقدام به شناسایی اخبار جعلیِ فیس‌بوک کنند.

سلیمی با مطرح کردن این سوال که اخبار جعلی از کجا می‌آیند گفت: آمریکا در این میان سهمی 81 درصدی، انگلیس سهمی چهار درصدی، کانادا سهمی یک درصدی و سایر کشورها سهمی 12 درصدی دارند. البته در این میان به سهم روسیه و مقدونیه که قطعا کم هم نیست اشاره نشده و جزئی از سایر کشورها به حساب آمده‌اند.

سلیمی افزود: اگرچه ترامپ می‌گوید، مبدع اصطلاح اخبار جعلی بوده است؛ اما سبقه این واژه بسیار بیش این است و 70 سال تولید اخبار جعلی در اتحاد جماهیر شوروی را باید بخش مهمی از تاریخچه اخبار جعلی در نظر گرفت.

او همچنین در خصوص دلایل افزایش تاثیر اخبار جعلی گفت: بصری کردن اخبار جعلی بر افزایش پذیرش آن اثر می‌گذارد. به عنوان مثال مقاله‌ای جعلی اما همراه با نمودار، بسیار بیش از مقاله‌ای جعلی اما بدون نمودار قابل قبول خواهدبود. تصویری شدن، باورپذیری را افزایش می‌دهد. ارسال هماهنگ و مکرر اخبار جعلی نیز سهم مهمی در افزایش پذیرش آن دارد. چون ذهن مخاطب را خسته و وادار به پذیرش می‌کند. انتخاب تصاویر عجیب و دستکاری شده عامل دیگری است که مخاطب را وادار به پذیرش می‌کند.

غلامرضا فلسفی در تعریف خود از اخبار جعلی گفت: اخبار جعلی خبرهایی هستند که بر پایه اطلاعات جعلی که مغرضانه و به منظور جهت دادن به افکار عمومی در جهت کسب منافعی خاص، به واسطه رسانه‌های فردی و ارتباط جمعی تولید و منتشر می‌شود.

فلسفی افزود: سنگینی بار اخبار جعلی بیش از هر چیز بر دوش رسانه‌های یارانه‌مبنا و اجتماعی است. ابعاد مختلف اخبار جعلی می‌تواند شامل سه مورد باشد. بُعدِ سیاسی که اتفاقا بیشترین توجه را هم به خود جلب می‌کند. بُعدِ اقتصادی و آورده‌های مالی ناشی از افزایش کلیک و بُعدِ فردی؛

فلسفی ادامه داد: یکی از دلایل رشد اخبار جعلی ساده شدن “مارپیچ بازنشر” است. در شبکه‌های اجتماعی لایک کردن و بازنشر کردن منجر به افزایش اعتماد به نفس می‌شود و این برعکس “مارپیچ سکوت” است یعنی زمانی که فرد در مقابل اظهارنظرهای یکسان گروهی انبوه، به حاشیه رانده می‌شود. ترس ما از این است که در آینده‌ای نزدیک محتاج حضور مفسرانی شویم که اخبار جعلی را برایمان تفسیر کنند.

او در پایان  گفت: «لطفا زمانی که به خبری اعتماد ندارید از بازنشر آن بپرهیزید.