«اعتماد» حلقه مفقوده اطلاع‌رسانی در شرایط بحرانی است

نشست تخصصی «اطلاع‌رسانی در شرایط بحران» عصرروز دوشنبه 10 اردیبهشت ماه با حضور صاحب نظران و روزنامه نگاران در دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها برگزار شد.

 به گزارش روابط عمومی دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها، در این نشست که با حضور دکتر اکبر نصراللهی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی؛ دکتر احسان محمدی، روزنامه‌نگار و فعال رسانه‌ای؛ مهرداد خدیر، عضو شورای سردبیری پایگاه خبری عصر ایران؛ صدرا محقق، دبیر سرویس اجتماعی روزنامه شرق و دکتر ضیایی‌پرور، مدیرکل دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها برگزار شد، موضوعات و چالش‌های اساسی در حوزۀ مدیریت بحران و اطلاع‌رسانی در شرایط بحرانی مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت.

حمید ضیایی‌پرور، مدیرکل دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها ضمن طرح سؤالاتی در زمینه مدیریت بحران و ویژگی‌ها و تکنیک‌های اطلاع‌رسانی در این حوزه به ارائۀ نتایج حاصل از یک بررسی که در سال 1395 بر روی حادثۀ پلاسکو و چگونگی عملکرد رسانه‌ها در مواجهه با این رخداد صورت گرفته بود پرداخت.

وی گفت: یافته‌های حاصل از این بررسی نشان می‌دهد که در حوزۀ رسانه‌های اجتماعی، بسیاری از کانال‌های خبری اقدام به انتشار اخبار این رویداد کرده بودند که به‌طور متوسط در هر ساعت 15 خبر و روزانه 350 خبر از سوی این منابع خبری منتشر می‌شد.

مدیرکل دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها به بیان چگونگی عملکرد رسانه‌‌ها در انعکاس حادثه پلاسکو در دو مقطع زمانی وقوع آتش‌سوزی و ریزش ساختمان پرداخت و گفت: بر اساس مستندات منتشرشده در بخش خروجی خبرگزاری‌ها و پایگاه خبری، خبرگزاری ایرنا، عصر ایران، صدا و سیما، باشگاه خبرنگاران، آفتاب، اخبارنیوز، مهر و فارس از رسانه‌هایی بودند که به‌ترتیب بیشترین میزان خبر را در پوشش خبری این بحران به خود اختصاص می‌دادند و در زمان ریزش ساختمان نیز خبرگزاری‌های ایسنا، مهر، ایرنا و فارس از نظر کسب رتبه پیشتاز بودند. همچنین در چهار روز اول این رودیداد 38 هزار عنوان خبر از سوی رسانه‌ها و منابع مختلف خبری منتشر شده بود.

وی تأکید کرد: تکذیب اخبار این رویداد نیز بسیار منحصر به فرد بود به‌طوری که در چهار روز اول از گذشت این رخداد 1211 خبر منتشر شده در منابع و پایگاه‌های خبری مختلف مورد تکذیب قرار گرفتند.

ضیایی‌پرور با بیان اینکه مهم‌ترین نقش رسانه القا حس آرامش‌ به جامعه در زمان وقوع بحران است، گفت: مهم‌ترین نقش رسانه در زمان وقوع بحران، واکنش درست نسبت به حادثه است. در حالی که به‌نظر می‌رسد رسانه‌ها در گزینش اخبار و ارزش‌های خبری بیشتر اخبار بد وحوادث تلخ را مد نظر دارند به همین دلیل بیشتر نقش تهییج‌کنندگی دارند تا آرامش‌دهی.

اکبر نصراللهی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد تهران با اشاره به اهمیت بحران و چالش‌های فراروی رسانه‌ها در مواجهه با بحران گفت: کشورها و سازمان‌ها و نهادهای مختلف همیشه در معرض انواع بحران قرار دارند. هرکجا که بحران وجود دارد نیاز به ابزار رسانه‌اری است. اگر رسانه‌ها به وظایف شان عمل کرده و رفتار حرفه‌ای در پیش گیرند، می‌توانند از بحران به‌عنوان یک فرصت برای اعتبارافزایی و جذب مخاطب استفاده کنند در حالی‌که می‌بینیم در شرایط وقوع بحران، رسانه‌ها خود دچار بحران شده و نمی‌توانند از عهدۀ وظایف خود برآیند.

وی افزود پیش‌شرط مدیریت بحران، آگاه‌بودن رسانه‌ و آگاه‌کردن مردم و مسئولان است. اگر رسانه درک نادرستی از بحران داشته باشد، نمی‌تواند مخاطرات و بحران را مدیریت کرده و مردم و مسئولان را آگاه کند.

احسان محمدی، روزنامه‌نگار و فعال رسانه‌ای از دیگر سخنرانان این نشست در تبیین مفهوم واژه «بحران» گفت: این واژه بار معنایی بسیار بالایی دارد که از آن، آشفتگی، اضطراب، استرس و نگرانی استنباط می‌شود که منجر به دشواری در تصمیم‌گیری می‌شود.

 وی افزود: زمانی که زلزلۀ تهران رخ داد، رفتار ما پس از آن به گونه‌ای بود که گویا اتفاقی نیفتاده و از آن به راحتی گذشتیم و آموزش‌های لازم در این زمینه را نیز جدی نگرفتیم. در حالی‌که حاضریم یک مومیایی را به یک بحران ملی تبدیل کنیم و حتی از یک چوب خشک یک بحران، اغتشاش، بی‌نظمی و بی‌اعتمادی درست کنیم.

محمدی به تبیین زمینه‌های بی‌اعتمادی در رسانه‌ها پرداخت و گفت: اعتماد مخاطب به رسانه در طول زمان با مراجعه به رسانه و دریافت اخبار و اطلاعات مورد نیاز او از مسائل مختلف شکل گرفته است و مخاطب نسبت به رسانه احساس تعلق خاطر پیدا می‌کند. اما اگر رسانه اطلاعات مورد نیاز را ارائه ندهد، مخاطب برای دریافت اطلاعات به سوی منابع سیاه و غیرحقیقی سوق پیدا می‌کند و در اینجاست که شایعه شکل می‌گیرد. شایعه حاصل‌ضرب ابهام در اهمیت است. زمانی که موضوع خیلی مهم باشد و اطلاعات شفاف و صحیحی از سوی منابع و رسانه‌های خبری ارائه نشود، شایعه شکل می‌گیرد و به‌سرعت در جامعه فراگیر می‌شود. این فرایند در زلزله کرمانشاه و رخدادهای پس از آن به‌وضوح قابل مشاهده بود.

صدرا محقق، دبیر سرویس اجتماعی شرق به تشریح دو شیوه مرسوم در نقد و بررسی و تحلیل حوادث و بحران‌ها پرداخت و گفت: در روش نخست، همه کاستی‌ها، محددیت‌ها و تقصیرها بر گردن دولت گذاشته می‌شود و فرد با دیدی انتقادی نسبت به مسائل می‌نگرد و از دیگر عوامل سلب مسئولیت می‌کند که این روش به وفور در خود مسئولان نیز مشاهده می‌شود. در روش دوم، موضوع از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار گرفته و نقش هریک از عوامل در آن مشخص می‌شود. به‌عنوان مثال در بحران‌ها، نقش تحریم‌ها، وضعیت اقلیمی و آب و هوا نیز مورد توجه قرار می‌گیرند که این روش خیلی محبوب نیست و زحمت فراوان دارد.

وی به تبیین نقش توییتر در اطلاع‌رسانی در زمان وقوع بحران پرداخت و گفت: توییتر در حال‌حاضر نقش تعیین کننده‌ای در اطلاع‌رسانی بحران دارد، بخصوص در اتفاقات اخیری که طی این چند سال اخیر در کشور رخ داده، مانند حادثۀ پلاسکو، زلزلۀ کرمانشاه و سقوط هواپیمای یاسوج. در توییتر حجم عظیمی از اخبار و اطلاعات عجیب و غریب و اغلب نادرست منتشر می‌شود که می‌تواند آسیب‌های جدی در شبکۀ اطلاع‌رسانی کشور به همراه داشته باشد. یکی از ویژگی های اساسی پلتفرم توییتر آن است که محدودیت نوشتار در آن از 140 کاراکتر به 170 کاراکتر افزایش یافته است و شهوت سرعت و میل به اغراق در انتشار اخبار موجب انتشار اخبار اغراق‌آمیز، تأییدنشده، و حتی ترسناک در این شبکه شده است. از سوی دیگر بی‌مبالاتی خبرنگار نسبت به انتشار اخبار، عدم نظارت و بی‌مسئولیتی وی موجب شده که بیشتر مطالب و تیترها به سمت بزرگنمایی و اغراق پیش روند که متأسفانه این نوع از توئیت‌ها و اخبار ‌اغراق‌آمیز با اقبال عمومی نیز مواجه می‌شوند که یک آفت چند وجهی است و تبعات و پیامدهای بسیاری به همراه دارد که در مواقع وقوع بحران‌ها بیشتر اتفاق می‌افتد.

مهرداد خدیر، عضو شورای سردبیری پایگاه خبری و تحلیلی عصر ایران گفت: در کشوری که مردم تشنۀ آگاهی نیستند و روزنامه نمی‌خوانند، چه نیازی به تولید خبر، انتشار مقالات و گزارش‌ها است؟ در یک جامعه تقدیرزده که بخشی از آن خرافه و بخشی واقعیت است، هرقدر روزنامه‌نگار تلاش کند به آن توجهی نمی‌شود. اصولا ما مردمی حاشیه‌ساز هستیم که معتقدیم این اتفاقات فقط مختص کشور ماست و در جای دیگر رخ نمی‌دهد. در چنین شرایطی باید آموزش و پرورش، دانشگاه‌ها، ادارات و دستگاه‌های اجرایی مردم را مجاب کننند تا به مطالعه و فراگیری کتاب‌هایی که در زمینه آموزش مدیریت بحران منتشر شده‌اند، بپردازند و آگاهی خود را در این زمینه افزایش دهند.

وی تأکید کرد: مشکل جامعه ما روزنامه‌نگاری و تربیت روزنامه‌نگاری متخصص نیست، بلکه مشکل جامعه ناشی از اخبار دروغ و وعده‌های دروغینی است که از سوی مسئولین در رسانه منتشر می‌شود.

 وی در بیان اهمیت نقش رسانه‌های محلی در اطلاع‌رسانی در شرایط بحران گفت: در این راستا باید به رسانه‌های محلی بها داد و آنها را تقویت کرد تا در حیطه وظایف خود در زمان وقوع بحران به‌خوبی ایفای نقش کنند. مردم و مسئولین متخصص بزرگنمایی هستند و هر حادثه یا رخدادی را تعبیر به بحران می‌کنند در حالی‌که چنین نیست و باید بار معنایی کلمات و اغراق را در نظر داشت.

این فعال رسانه‌ای یکی از وظایف اصلی رسانه‌ها در اطلاع رسانی و مواجهه با بحران را کشف حقیقت و تقریر حقیقت عنوان کرد و گفت: وظیفۀ دیگر رسانه‌ها تقلیل مرارت‌هاست و ما اساساً اجازه نداریم به رنج مردم چیزی اضافه کنیم.